Centrum Kultury Zamek

„Nie jestem tylko osobą, która potrzebuje pomocy.

Jestem kimś, kto wciąż może coś dać (swój czas, uwagę, doświadczenie).

W wolontariacie odzyskuję swoje miejsce po tej stronie”

Zbigniew, 74 lata

„Wolontariat Odwrócony” wyrasta z prostego założenia: talent nie znika razem z diagnozą i metryką. Osoby starsze zależne mają umiejętności, wrażliwość i potencjał, które mogą zasilać innych. Nasza innowacja pomaga te talenty odnaleźć, nazwać i przekuć w realne działania – tak, by seniorzy i seniorki mogli doświadczyć siebie jako osoby inicjującej, współtworzącej wartość dla innych. A przy tym wspomóc też swój dobrostan. 

W centrum innowacji jest założenie – mieszkanki i mieszkańcy domów pomocy społecznej, podopieczni dziennych domów pobytu, osoby starsze zależne pozostające w swoich domach mogą uczestniczyć w wolontariacie – w formie ról, działań dostosowanych do stanu zdrowia, energii, zainteresowań. „Wolontariat Odwrócony” wzmacnia poczucie sensu, sprawczości, przynależności, a jednocześnie buduje bardziej włączające, solidarne społeczności lokalne. 

Na innowację składają się trzy główne elementy:

●        Manual – nowe narzędzie do  mapowania potencjałów, talentów i motywacji osób starszych zależnych z instrukcją dla terapeutów i opiekunów,

●        model „Wolontariatu Odwróconego” – opisujący, jak na podstawie Manualu wspólnie z seniorami i seniorkami, podmiotowo planować małe, ale znaczące działania społeczne,

●        6 scenariuszy działań wolontariackich ‒ inspiracje, przykłady ról wolontariackich.

Innowacja wyrasta z doświadczeń pracy w domach pomocy społecznej i z badań nad dobrostanem osób starszych. Odwołuje się m.in. do modelu PERMA Martina Seligmana i badań, które pokazują, że możliwość „bycia potrzebnym” – nawet w ograniczonym fizycznie zakresie – jest jednym z kluczowych czynników chroniących zdrowie psychiczne i poczucie jakości życia w późnej dorosłości.

Jak wykazano w badaniach:

●        wykorzystanie mocnych stron (talentów i zdolności) wiąże się z wyższym dobrostanem psychicznym u osób starszych,

●        wyższe poczucie sensu życia pośredniczy w związku między wykorzystaniem mocnych stron a dobrostanem psychicznym,

●        osoby pozytywnie postrzegające własnego starzenie się częściej korzystają ze swoich mocnych stron,

●        czynniki kontekstowe, takie jak docenianie starszych osób oraz możliwości pracy i aktywnego uczestnictwa, sprzyjają wykorzystaniu talentów.

Baumann, Doris & Eiroa Orosa, Francisco Jose. (2016). Mental Well-Being in Later Life: The Role of Strengths Use, Meaning in Life, and Self-Perceptions of Ageing. International Journal of Applied Positive Psychology

W Polsce rośnie liczba osób starszych zależnych – mieszkających w domach pomocy społecznej, korzystających z dziennych form wsparcia lub żyjących samotnie z chorobami przewlekłymi i ograniczoną sprawnością. To jedna z najbardziej wykluczonych grup, jeśli chodzi o uczestnictwo w życiu społecznym i kulturalnym.

Dominujący model wsparcia koncentruje się na opiece: zabezpieczeniu podstawowych potrzeb, leczeniu, pielęgnacji. W praktyce osoby starsze zależne funkcjonują głównie w roli pacjentów, podopiecznych, beneficjentów pomocy. Rzadko mają okazję doświadczać siebie jako kogoś, kto może coś od siebie dać – współdecydować, inicjować, wpływać na otoczenie.

To utrwalane latami doświadczenie „bycia odbiorcą/odbiorczynią” sprzyja:

●        wyuczonej bezradności i bierności,

●        poczuciu bycia ciężarem,

●        nasileniu samotności i depresji, które z kolei mogą przyspieszać pogarszanie się stanu zdrowia, także poznawczego.

Równocześnie osoby pracujące z seniorami i seniorkami zależnymi – terapeuci i terapeutki, opiekunowie i opiekunki, animatorzy i animatorki – nie dysponują narzędziami, które pomogłyby im:

●        w systematyczny sposób rozpoznawać potencjały i talenty podopiecznych,

●        przekładać je na konkretne działania, projektowane i inicjowane w perspektywie wolontariatu.

Odpowiedzią na ten problemy jest model „Wolontariatu Odwróconego – terapii wolontariatem”. Jego istotą jest połączenie mapowania potencjału osób starszych zależnych z projektowaniem małych, dostosowanych ról wolontariackich.

Proponujemy:

●        Manual – narzędzie do mapowania  potencjału:

‒ zestaw pytań, zachęcających do rozmowy, uważnego dialogu, pozwalający rozpoznać, co osobie sprawia przyjemność, jakie ma talenty,

‒ jasną, dostępną instrukcję dla terapeutów i terapeutek, opiekunów i opiekunek, animatorów i animatorek,

‒ formę drukowaną oraz wersję PDF, gotową do wydruku i skalowania.

1.       Model terapii wolontariatem:
 

●      opis krok po kroku, jak na podstawie Manualu zaprojektować z osobą działanie wolontariackie,

●        perspektywa „win–win”: korzyść psychologiczna dla osoby angażującej się w „Wolontariat Odwrócony” i społeczna dla otoczenia.

2.       Sześć scenariuszy działań:
 

●        przykłady mikrowolontariatu na rzecz społeczności domowników instytucji, społeczności sąsiedzkiej, lokalnej,

●        gotowe inspiracje do adaptacji w domach pomocy społecznej, dziennych domach pomocy i innych instytucjach.

Model jest tworzony i testowany we współpracy z instytucjami opiekuńczymi i osobami senioralnymi. W efekcie powstaje rozwiązanie zakorzenione w realnych potrzebach, a jednocześnie otwierające nową przestrzeń – terapii poprzez mądrze zaprojektowany wolontariat.

●        osób starszych zależnych: mieszkanek i mieszkańców DPS-ów, uczestniczek i uczestników dziennych domów pomocy, osób starszych samotnych korzystających z usług wsparcia;

●        osób pracujących z seniorkami i seniorami: terapeutek i terapeutów zajęciowych, psycholożek i psychologów, opiekunek i opiekunów, animatorek i animatorów kultury, koordynatorek i koordynatorów wolontariatu;

●        instytucji: domów pomocy społecznej, dziennych domów pomocy, instytucji kultury, organizacji pozarządowych działających na rzecz osób starszych, samorządów lokalnych rozwijających politykę senioralną i wolontariat.

Model może wdrażać:

– instytucja opiekuńcza, która chce poszerzyć swoją ofertę o podmiotowe formy włączenia społecznego osób zależnych;

– instytucje kultury, które pragną tworzyć inkluzywne programy angażujące seniorów i seniorki także w roli współtwórców i współtwórczyń;

– organizacje pozarządowe i centra wolontariatu pracujące z osobami starszymi;

– zespoły interdyscyplinarne (psycholodzy, terapeuci, koordynatorzy wolontariatu), które widzą w wolontariacie potencjał terapeutyczny.

Warunkiem nie jest specjalny status prawny, lecz gotowość do pracy z narzędziem, dialogu z osobami starszymi i budowania relacji z lokalnym otoczeniem.

Innowację tworzy Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu we współpracy z instytucjami opiekuńczymi oraz ekspertami i ekspertkami.

Partnerami w realizacji są Fundacja Petra Senior oraz Dom Pomocy Społecznej Konarskiego i Oddział Zamenhofa w Poznaniu.

Autorką założeń innowacji i osobą odpowiedzialną merytorycznie za przygotowanie narzędzi i wdrożenie modelu jest:

Ewa Jańczak – pedagożka, menedżerka kultury, specjalistka ds. projektów społecznych w CK ZAMEK, koordynatorka programu „Zamek Otwarty”.

Doświadczenie koordynowania wolontariatu osób starszych pokazało, jak ogromną wartość – dla samych wolontariuszy i wolontariuszek – ma możliwość działania na rzecz innych. To skojarzenie: potencjał wolontariatu + sytuacja osób zależnych, stało się punktem wyjścia do pytania: „A co, jeśli to osoby zależne mogłyby być wolontariuszami i wolontariuszkami – na swoich warunkach?”.

„Wolontariat Odwrócony – model terapii wolontariatem”, powstaje i jest testowana   w ramach  projektu „Inkubator pomysłów 3 – wsparcie w rozwoju innowacji społecznych dotyczących włączenia społecznego” realizowanego przez Fundację Stocznia w partnerstwie  z Klubem Inteligencji Katolickiej oraz Ośrodkiem Ewaluacji w ramach Programu Fundusze  Europejskie dla Rozwoju Społecznego współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej  w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.

https://inkubatorpomyslow.org.pl/innowacje/wolontariat-odwrocony-model-terapii-wolontariatem/