Centrum Kultury Zamek

Wolontariat odwrócony wyrasta z prostego założenia: talent nie znika razem z diagnozą i metryką. Osoby starsze zależne wciąż mają w sobie umiejętności, wrażliwość i potencjał, które mogą zasilać innych. Nasza innowacja pomaga te talenty odnaleźć, nazwać i przekuć w małe, ale realne działania – tak, by seniorzy i seniorki mogli znów zobaczyć siebie nie tylko jako odbiorców i odbiorczynie opieki oraz działań pomocowych, ale jako osoby inicjujące, współtworzące wartość dla innych i siebie.

Mieszkańcy i mieszkanki domów pomocy społecznej, podopieczni i podopieczne dziennych domów pobytu czy osoby starsze, zależne pozostające w swoich domostwach mogą uczestniczyć w wolontariacie – w formie mikrodziałań dostosowanych do stanu zdrowia, energii, zainteresowań. To właśnie główne założenie innowacji. „Wolontariat odwrócony” staje się formą terapii: wzmacnia poczucie sensu, sprawczości, przynależności, a jednocześnie buduje bardziej włączające, solidarne społeczności lokalne.

Na innowację składają się trzy główne elementy:

– Manual – nowe narzędzie do diagnozy potencjałów, talentów i motywacji osób starszych zależnych (oparte na słowach i piktogramach), z instrukcją dla terapeutów i terapeutek oraz opiekunów i opiekunek;

– Model „terapii wolontariatem” – opisujący, jak na podstawie wyników z Manualu planować małe, ale znaczące działania społeczne;

– 6 scenariuszy działań wolontariackich realizowanych przez osoby zależne na rzecz społeczności lokalnej, sąsiedzkiej, kulturalnej.

Innowacja wyrasta z doświadczeń pracy w domach pomocy społecznej i z badań nad dobrostanem osób starszych. Odwołuje się m.in. do modelu PERMA Martina Seligmana i badań, które pokazują, że możliwość „bycia potrzebnym” – nawet w ograniczonym fizycznie zakresie – jest jednym z kluczowych czynników chroniących zdrowie psychiczne i poczucie jakości życia w późnej dorosłości.

W Polsce rośnie liczba osób starszych zależnych – mieszkających w domach pomocy społecznej, korzystających z dziennych form wsparcia lub żyjących samotnie z chorobami przewlekłymi i ograniczoną sprawnością. To jedna z najbardziej wykluczonych grup, jeśli chodzi o uczestnictwo w życiu społecznym i kulturalnym.

Dominujący model wsparcia koncentruje się na opiece: zabezpieczeniu podstawowych potrzeb, leczeniu, pielęgnacji. W praktyce osoby starsze zależne funkcjonują głównie w roli pacjentów i pacjentek, podopiecznych, beneficjentów i beneficjentek pomocy. Rzadko kiedy mają okazję doświadczać siebie jako kogoś, kto może coś od siebie dać – współdecydować, inicjować, wpływać na otoczenie.

To utrwalane latami doświadczenie „bycia tylko odbiorcą/odbiorczynią” sprzyja:

– wyuczonej bezradności i bierności;

– poczuciu bycia ciężarem;

Równocześnie osoby pracujące z seniorami i seniorkami zależnymi – terapeuci i terapeutki, opiekunowie i opiekunki, animatorzy i animatorki – nie dysponują narzędziami, które pomogłyby im:

– w systematyczny sposób rozpoznawać potencjały i talenty;

Brakuje modeli, które pokazywałyby, jak włączać osoby zależne w życie społeczności lokalnej w rolach innych niż wyłącznie „odbiorcy/odbiorczynie wsparcia”.

Odpowiedzią na te problemy jest model „Wolontariatu odwróconego – terapii wolontariatem”. Jego istotą jest połączenie diagnozy potencjału osób starszych zależnych z projektowaniem małych, dostosowanych ról wolontariackich, które mają jednocześnie wymiar terapeutyczny.

Proponujemy:

1. Manual – narzędzie do badania potencjału:

– zestaw pytań (wraz z piktogramami) pozwalających rozpoznać, co osobie sprawia przyjemność, jakie ma talenty, na co ma energię, jakich relacji potrzebuje;

– jasną, dostępną instrukcję dla terapeutów i terapeutek, opiekunów i opiekunek, animatorów i animatorek;

– formę drukowaną (A4, przyjazną dla osób starszych) oraz wersję PDF, gotową do wydruku i skalowania.

2. Model terapii wolontariatem:
           
– opis krok po kroku, jak na podstawie wyników z Manualu zaprojektować dla konkretnej osoby bezpieczną rolę wolontariacką;

– perspektywę „win–win”: korzyść psychologiczna dla osoby starszej i społeczna dla otoczenia.

3. Sześć scenariuszy działań:
           
–  przykłady mikrowolontariatu osób zależnych na rzecz społeczności lokalnej, sąsiedzkiej, kulturalnej;

–  gotowe propozycje do adaptacji w Domach Pomocy Społecznej, Dziennych Domach Opieki innych instytucjach wspierających osoby w wieku senioralnym.

Model jest tworzony i testowany we współpracy z instytucjami opiekuńczymi i osobami senioralnymi. W efekcie powstaje rozwiązanie zakorzenione w realnych potrzebach, a jednocześnie otwierające nową przestrzeń – terapii poprzez mądrze zaprojektowany wolontariat.

– osoby starsze zależne: mieszkańcy i mieszkanki DPS-ów, uczestnicy i uczestniczki dziennych domów pomocy, osoby starsze samotne korzystające z usług wsparcia;

– osoby pracujące z seniorami i seniorkami: terapeutki i terapeuci zajęciowi, psycholodzy i psycholożki, opiekunowie i opiekunki, animatorzy i animatorki kultury, koordynatorzy i koordynatorki wolontariatu;

– instytucje: Domy Pomocy Społecznej, Dzienne Domy Opieki, instytucje kultury, organizacje pozarządowe działające na rzecz osób starszych, samorządy lokalne rozwijające politykę senioralną i wolontariat.

Model może wdrażać:

– instytucja opiekuńcza, która chce poszerzyć swoją ofertę o podmiotowe formy włączenia społecznego osób zależnych;

– instytucje kultury, które pragną tworzyć inkluzywne programy angażujące seniorów i seniorki także w roli współtwórców i współtwórczyń;

– organizacje pozarządowe i centra wolontariatu pracujące z osobami starszymi;

– zespoły interdyscyplinarne (psycholodzy, terapeuci, koordynatorzy wolontariatu), które widzą w wolontariacie potencjał terapeutyczny.

Warunkiem nie jest specjalny status prawny, lecz gotowość do pracy z narzędziem, dialogu z osobami starszymi i budowania relacji z lokalnym otoczeniem.

Innowację tworzy Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, we współpracy z instytucjami opiekuńczymi oraz ekspertami i ekspertkami.

Partnerami w realizacji są Fundacja Petra Senior, oraz Dom Pomocy Społecznej Konarskiego i Oddział Zamenhofa w Poznaniu.

Autorką założeń innowacji i osobą odpowiedzialną merytorycznie za przygotowanie narzędzi i wdrożenie modelu jest:

Pomysł wyrósł z kilkuletnich doświadczeń programu „Zamek Otwarty”, realizowanego przez CK ZAMEK we współpracy z poznańskimi DPSami i innymi instytucjami opiekuńczymi. Regularne wizyty, działania kulturalnospołeczne, rozmowy z mieszkańcami i mieszkankami, a także obserwacja ich codzienności ujawniły wyraźną lukę: brak przestrzeni, w której osoby starsze zależne mogłyby wyjść z roli wyłącznie „odbiorców i odbiorczyń”, by poczuć się współtwórcami i współtwórczyniami relacji i działań.

Równocześnie doświadczenie koordynowania wolontariatu osób starszych pokazało, jak ogromną wartość – dla samych wolontariuszy i wolontariuszek – ma możliwość działania na rzecz innych. To skojarzenie: potencjał wolontariatu + sytuacja osób zależnych, stało się punktem wyjścia do pytania: „A co, jeśli to osoby zależne mogłyby być wolontariuszami i wolontariuszkami – na swoich warunkach?”.

Na to pytanie odpowiada właśnie „Wolontariat odwrócony”.

Model „Wolontariatu odwróconego – terapii wolontariatem” można odczytywać jako propozycję interwencji terapeutycznej osadzonej w paradygmacie psychologii pozytywnej i współczesnej gerontologii. Jego głównym założeniem jest wykorzystanie działań wolontariackich jako specyficznej formy „terapii pozytywnej” – takiej, która nie koncentruje się jedynie na redukowaniu objawów i deficytów, lecz aktywnie wzmacnia dobrostan, poczucie wpływu oraz rolę społeczną osób starszych zależnych.

W literaturze przedmiotu coraz wyraźniej podkreśla się, że wolontariat pełni funkcję nie tylko społeczną, ale również zdrowotną. Badania longitudinalne prowadzone m.in. w ramach English Longitudinal Study of Ageing (ELSA) wykazały, że osoby starsze angażujące się w działania wolontariackie charakteryzują się wyższą jakością życia i satysfakcją, a także niższym nasileniem objawów depresyjnych, nawet przy ograniczonej mobilności i współistniejących chorobach przewlekłych (por. “The Impact of Volunteering and Its Characteristics on Well-being After State Pension Age”).

Systematyczne przeglądy badań (np. Jenkinson i in., 2013, publikacje dostępne w bazach NLM) wskazują, że udział w wolontariacie wiąże się u osób starszych z:

●     lepszym subiektywnym zdrowiem;

●     wyższym poziomem dobrostanu psychicznego;

●     większym poczuciem sensu życia;

●     niższym ryzykiem śmiertelności w dłuższej perspektywie.

Psychologia pozytywna, rozwijana m.in. przez Martina Seligmana, proponuje rozumienie dobrostanu nie tylko jako braku cierpienia, lecz jako obecność pięciu kluczowych komponentów (model PERMA): pozytywnych emocji, zaangażowania, relacji, sensu oraz osiągnięć.

W kontekście starości zależnej tradycyjne oddziaływania terapeutyczne często koncentrują się na redukcji objawów (np. lęku, depresji, bólów somatycznych) i kompensowaniu strat funkcjonalnych. Model „Wolontariatu odwróconego” wprowadza perspektywę terapii pozytywnej, w której:

●     relacje są budowane i podtrzymywane przez zaangażowanie w działania na rzecz innych;

●     sens wynika z przekonania, że własne działania – mimo ograniczeń – mają wartość dla otoczenia;

●     osiągnięcia są redefiniowane jako mikrosukcesy: wykonanie drobnego zadania, współorganizacja wydarzenia, przygotowanie symbolicznego daru;

●     zaangażowanie znajduje wyraz w czynnościach dopasowanych do aktualnych   możliwości, ale zakorzenionych w talencie i historii życia.

Metaanalizy interwencji opartych na psychologii pozytywnej (Sin & Lyubomirsky, 2009; Bolier i in., 2013) pokazują, że działania wzmacniające pozytywne emocje, sens oraz poczucie kompetencji istotnie redukują objawy depresji i poprawiają dobrostan zarówno w populacjach klinicznych, jak i nieklinicznych. Wolontariat – jeśli jest odpowiednio zaprojektowany – może pełnić funkcję takiej właśnie interwencji.

Instytucjonalizacja, przewlekła choroba, utrata sprawności i zależność od pomocy innych sprzyjają kształtowaniu się zjawiska „nauczonej bezradności” (Seligman, 1975). Osoba, która doświadcza, że większość ważnych decyzji jest podejmowana bez jej udziału, może rozwijać przekonanie, że własne działania „i tak niczego nie zmienią”. W domach pomocy społecznej dodatkowo dochodzi efekt „totalnej instytucji”, opisany już w klasycznych analizach socjologicznych: rozmycie indywidualnych ról społecznych, sprowadzenie tożsamości do roli „podopiecznego”.

Z perspektywy terapeutycznej oznacza to konieczność nie tylko łagodzenia objawów, lecz także aktywizowania obszarów sprawczości, nawet w bardzo ograniczonej skali. W tym sensie „Wolontariat odwrócony” wpisuje się w nurt interwencji, których celem jest:

●     odbudowa poczucia wpływu (locus of control);           

●     wzmacnianie tożsamości poprzez odgrywanie ról społecznych;

●     rozwijanie generatywności – opisywanej przez Eriksona jako troska o innych i przekazywanie im tego, co ważne.

Badania nad generatywnością w późnej dorosłości pokazują, że możliwość przekazywania wiedzy, doświadczenia i wsparcia innym sprzyja integracji tożsamości i poczuciu „dokonania” pomimo strat związanych z wiekiem (McAdams & de St. Aubin, 1998).

Model zakłada systematyczną diagnostykę potencjału osób starszych zależnych za pomocą Manualu – narzędzia opartego na rozmowie. Mapowanie potencjałów dotyczy m.in.:

●     obszarów przyjemności i zainteresowań;           

●     zachowanych talentów i umiejętności (jednostkowych kompetencji);           

●     poziomu energii i możliwości koncentracji;

●     preferencji relacyjnych;

●     gotowości do podejmowania nowych ról.

Na tej podstawie projektowane są role wolontariackie, które mogą obejmować np.:

●     przygotowywanie symbolicznych upominków dla lokalnej społeczności;

●     współtworzenie wydarzeń kulturalnych (w roli gospodarza, narratora, „pamięci miejsca”);

●     działania na rzecz innych mieszkańców i mieszkanek (towarzyszenie, pomoc organizacyjna);

●     uczestnictwo w projektach międzypokoleniowych.

Z perspektywy terapii pozytywnej można wskazać kilka kluczowych mechanizmów:

1. Behawioralna aktywizacja – wyjście poza bierność poprzez konkretne, zaplanowane działania, co w wielu modelach leczenia depresji uznawane jest za element kluczowy (Martell i in., 2010). 

2. Wzmacnianie mocnych stron – zgodnie z podejściem opartym na zasobach (strengths-based approach), wykorzystanie istniejących talentów i preferencji zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu i pozytywnego wzmocnienia, co sprzyja podtrzymaniu zaangażowania (Snyder & Lopez, 2002).

3. Rozszerzanie i budowanie zasobów (broaden-and-build) – teoria Fredrickson (2001) zakłada, że pozytywne emocje poszerzają repertuar myśli i działań oraz budują trwałe zasoby     psychologiczne. Zaangażowanie w wolontariat, jeśli wiąże się z          doświadczeniem radości, dumy czy wdzięczności, może inicjować ten proces także u osób starszych zależnych.

4. Przebudowa narracji tożsamościowej – możliwość odgrywania roli „pomagającego” sprzyja modyfikacji narracji „jestem tylko ciężarem” w kierunku „mam jeszcze coś do dania”, co – jak pokazują badania nad terapią narracyjną i gerontologiczną – ma znaczenie ochronne dla poczucia własnej wartości i sensu życia.

5. Kapitał społeczny i integracja – działania wolontariackie, szczególnie te ukierunkowane na społeczność lokalną, przyczyniają się do wzmacniania więzi i zmniejszania izolacji, co zgodnie z licznymi badaniami (Holt-Lunstad, 2018) jest jednym z najsilniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne i fizyczne.

Włączenie „Wolontariatu odwróconego” do praktyki domów pomocy społecznej i dziennych domów pobytu oznacza de facto rozszerzenie repertuaru metod terapeutycznych. Manual i scenariusze mogą być traktowane jako narzędzia wspierające:

●     tworzenie indywidualnych planów pracy terapeutycznej;

●     planowanie zajęć z elementem prospołecznym;

●     współpracę z instytucjami kultury i organizacjami lokalnymi.

Z punktu widzenia odpowiedzialności klinicznej ważne jest:

●     dostosowanie „dawki” wolontariatu do możliwości zdrowotnych (szczególnie w obszarze energii i odporności na stres);

●     monitorowanie zmian w samopoczuciu i funkcjonowaniu;

●     uwzględnianie preferencji i zgody osoby – zgodnie z zasadą podmiotowości i autonomii.

Badania cytowane powyżej nie odnoszą się wprost do populacji osób najbardziej zależnych, ale kierunek zależności – wolontariat sprzyja dobrostanowi – jest na tyle spójny, że uzasadnia adaptowanie tych wniosków do specyficznego kontekstu, z zachowaniem zasady „najpierw nie szkodzić”. Model „Wolontariatu odwróconego” można traktować jako próbę systemowego przełożenia tych ustaleń na realia instytucji opiekuńczych, w których dotąd przeważała perspektywa „opieki nad”, a znacznie rzadziej – „działania razem z”.

Działania prospołeczne, w tym wolontariat, stanowią jedno z najskuteczniejszych narzędzi wzmacniania dobrostanu psychicznego i społecznego w późnej dorosłości. Model „Wolontariatu odwróconego – terapii wolontariatem” wpisuje te ustalenia w praktykę pracy z osobami starszymi zależnymi, oferując ramę, w której osoby te mogą – mimo ograniczeń – odzyskiwać poczucie wpływu, sensu i przynależności. Tym samym stanowi przykład zastosowania terapii pozytywnej w gerontologii: terapii, która nie neguje cierpienia i deficytów, ale konsekwentnie szuka i wzmacnia obszary mocy, generatywności i podmiotowej obecności w świecie społecznym.